In de Netflix-serie 'Top Boy' krijg je inzicht in hoe de onderwereld (criminaliteit) vervlochten is met de bovenwereld. Hoe ieder van ons streeft naar respect: gezien willen worden voor wie we zijn. Als we geen respect krijgen dwingen we het alsnog af. Door hard te werken. Door op sociale media naar likes te vissen. Door voor anderen obsessief te gaan zorgen. Desnoods door criminaliteit of geweld. In een project dat we doen in samenwerking met de gemeente Amsterdam, ontwikkelen we een nieuwe aanpak voor de Top1000, een groep jongeren die high-impact crimes plegen. Niet straffen of belonen, maar vanuit innerlijke motivatie tot ander gedrag komen. Hoe ontwikkelt je een gezonde vorm van respect, voor jezelf, en anderen, zodat gedrag vanzelf gericht raakt op het goede?

Tekst: André Platteel

 

In een december raakten we in de ban van Top Boy, een rauwe serie op Netflix over een groep jongeren die in de criminaliteit terecht komt. Het is alsof je naar een documentaire kijkt over een gemeenschap die door armoede, racisme en ‘gentrification’ geen ander lot rest dan te roven en te dealen. Onze interesse in de serie had alles te maken met een project dat we onlangs zijn opgestart met de gemeente Amsterdam, gericht op de Top1000, een groep jonge criminelen die high impact crimes plegen. Die jongeren groeien vaak op in wijken met veel werkloosheid, komen veelal uit gebroken gezinnen, en maken door hun achtergrond nauwelijks kans op de arbeidsmarkt. Als ze uit de gevangenis komen, is de kans op terugval groot, en vaak met daden die heftiger zijn dan waarvoor ze eerder achter de tralies terecht zijn gekomen. In Top Boy kom je diezelfde sociale context tegen en krijg je inzichten in de dynamieken die mensen tot daden aanzetten die ze zelf eerder niet voor mogelijk hielden.

 

Ons diepste verlangen is respect: gezien willen worden als heel mens. Niet voor wat wat we doen, maar voor wie we zijn.

Op de binnenplaatsen van Summerhouse, een fictieve achterstandswijk in East Londen, wordt drugs verhandeld. Er is veel werkloosheid, gezinnen kunnen nauwelijks rondkomen. Jongeren groeien niet alleen op in armoede, maar ook in gebroken gezinnen, met vaders die in de gevangenis zitten en met moeders die uitgebuit worden in rotbaantjes omdat ze geen andere keus hebben, vermorzeld door de bureaucratie, al jaren wachtend op een verblijfsvergunning. De hele buurt bevindt zich in een staat van overleving die geïntensiveerd wordt als geldbeluste makelaars de buurt opkopen. De huizen van Summerhouse worden gereed gemaakt om met woekerwinsten aan succesvolle yuppen te verkopen, die ironisch genoeg hun prestaties niet kunnen volhouden zonder de drugs die eerder in Summerhouse op elke hoek van de straat verhandeld werd.

 

Drugsdealers Dushane en Sully maken gewiekst gebruik van de onmacht en de armoede. Ze scouten tieners die wat bij willen verdienen om hun ouders bij te staan. Een jochie dat goede cijfers op school haalt en niet verleid wordt door Dushane en Sully, raakt toch betrokken bij drugs als een zwangere buurvrouw hem vraagt te helpen de illegale wietplantage in haar huis te bewateren als zij in de middag als telefoniste aan het werk moet. Een ander jochie dat zich niet met drugs wil inlaten, ziet uiteindelijk toch geen andere mogelijkheid als zijn moeder ontslagen wordt omdat haar verblijfsvergunning nog niet op orde is, er thuis geen eten meer is en ze uit huis gezet dreigen te worden. Weer een ander kind werkt zich op tot drugsdealer als hij zijn vader financieel probeert bij te staan die zijn patatzaak verliest omdat makelaars zijn pand hebben opgekocht en hem uitzetten.

 

Alles hangt met alles samen, lijkt Top Boy te willen schetsen. Criminaliteit staat niet op zichzelf, iedereen is erbij betrokken, of we nou willen of niet. Onderwereld en bovenwereld staan niet los van elkaar, maar haken op elkaar in. De methodes waarop we proberen criminaliteit van ons af te duwen en te isoleren, bijvoorbeeld door het justitiële systeem van straffen door opsluiting, faalt. In Top Boy zie je hoe gevangenissen eerder opleidingsinstituten voor professionalisering in criminaliteit zijn: ervaringen worden gedeeld en nieuwe criminele netwerken gesmeed. Maar dat is niet de werkelijke reden waarom er zoveel recidiveren. De dieperliggende frustraties en woede die ten grondslag liggen aan crimineel gedrag worden met straffen alleen maar verder aangezet. Destructief gedrag wordt niet getransformeerd maar geïntensiveerd.

 

Het karakter van iemand staat niet op zichzelf maar wordt bepaald door de kwaliteit van zijn relaties met anderen en de wereld.

 

Dat heeft alles te maken met de verwarring tussen gedrag en persoon. We koppelen slecht gedrag aan het karakter van de persoon zelf in plaats van dat het een handeling is in een specifieke situatie. De hele mens wordt gestraft in plaats van zijn daad. De nietsontziende drugsdealers Dushane en Sully zijn niet tot op het bot slecht. Ze hebben compassie, ze verlangen naar liefde, ze missen een familie, willen een gezin, maar weten niet hoe. Het gevoel van verraad uit hun vroege kindertijd dat zich heeft vertaald in pijn en woede zit diep in hen verankerd en vertaald zich in geweld en criminaliteit. Maar hun verlangens zijn anders. Ze weten alleen niet hoe ze die verlangens in de wereld moeten zetten. Pas als ze mensen ontmoetten die geduld met hen hebben, die hen lief hebben, die zien dat wie ze zijn iemand anders is dan wat ze vanuit onmacht en pijn doen, dan verandert hun gedrag, dan komen ze bij de diepere lagen van hun weggestopte pijn, en kan heling beginnen.

 

De Romeinse dichter Horatius verwoorde het eeuwen terug al: het karakter van iemand staat niet op zichzelf maar wordt bepaald door de kwaliteit van zijn relaties met anderen en de wereld.

 

Als een maatschappij afwil van criminaliteit dan gaat het niet om straffen en belonen maar om de bereidheid om respect te blijven tonen voor hen die uit onmacht en pijn grijpen naar verkeerde methodes om respect af te dwingen.

 

Er speelt nog iets anders mee waarom straffen alleen geen humane oplossing is. Ieder mens verlangt naar respect. Jongeren die in de criminaliteit terecht komen hebben respect als geuzenwoord. Respect wordt vertaald als ‘gezien worden voor wie je bent’. Ergens is er dus het gevoel niet gezien te zijn. Als je dat gevoel hebt, dan ga je het afdwingen. Sommigen doen dat door hard te werken. Anderen door op sociale media te vissen naar erkennen. En weer anderen kiezen de weg van criminaliteit en geweld. Als een maatschappij af wil van criminaliteit dan gaat het niet om straffen en belonen maar om de bereidheid om respect te blijven tonen voor hen die uit onmacht en pijn grijpen naar verkeerde methodes om respect af te dwingen.

 

De socioloog Sennett, die zelf opgroeide in een achterstandswijk in Chicago met veel criminaliteit, zet uiteen dat we als mens verlangen gezien te worden als heel mens. Pas als dat gebeurt, raken we uit ons overlevingsinstinct en zal ons gedrag gericht zijn op de groei van onszelf en anderen. Daarvoor zijn drie thema’s van belang:

 

  • Mensen moeten de gelegenheid krijgen iets van zichzelf te kunnen maken. Ze moeten hun talenten kunnen ontdekken en ontplooien. Vakmanschap ontwikkelen speelt daarin een belangrijke rol.
  • Mensen moeten leren voor zichzelf te zorgen. Als je een getraumatiseerde achtergrond hebt, is dat lastig, ben je behoeftig of creëer je juist afhankelijkheid. Dat leidt tot destructief gedrag. Om voor jezelf te kunnen zorgen zal je die dynamieken moeten transformeren.
  • Mensen willen anderen helpen. We krijgen pas betekenis als we in relatie staan tot anderen, en voor die anderen ook iets kunnen betekenen. Hoe kunnen we iets betekenen voor anderen, en hoe laten we toe dat anderen iets voor ons kunnen betekenen.

 

Het is niet voor niets dat deze drie thema’s centraal staan in het Lab. Niet alleen voor de Top1000, maar voor alle deelnemers.

Deel dit artikel: