Er wordt wel gezegd dat we als mens kwetsbare wezens zijn. Maar zijn we niet eerder gepijnigde wezens? Er hoeft maar de minste weerstand of kritiek te zijn of de relatie tussen ik en de ander staat op scherp. Er is tederheid voor nodig die dynamiek te doorbreken, meer nog dan liefde. Liefde kan verward worden met een verhoogde staat van up up up. Dat is een prachtige staat maar niet vol te houden. Tederheid komt om de hoek kijken als die verlichte staat er even niet is.

Door: André Platteel

 

Het is een hartverscheurend beeld. Een jongetje schuilt achter een toiletdeur terwijl zijn moeder vanaf de wc tegen zijn vader schreeuwt dat zij haar zoon na de scheiding ook niet wil hebben en het joch dan maar naar een tehuis moet. Als ze de deur van het toilet achter zich dichtslaat en hysterisch schreeuwend terugloopt naar de woonkamer, blijft de camera achter: het jongetje staat tegen de kil betegelde muur aangeplakt, hij schreeuwt met zijn mond wagenwijd open, maar er komt geen geluid uit.

 

Loveless is de zoveelste prachtige film van de Russische regisseur Andrey Zvyagintsev. De regisseur laat in zijn films op tedere manier zien hoe kwetsbaarheid in de moderne samenleving aan het kortste eind trekt, omver geblazen door onverschilligheid en verruwing. Maar dat blijft niet ongestraft. In Loveless is de zoon van het scheidende stel plots verdwenen. Ze hebben het niet eens door gehad, te druk met Instagram posts en met het zwartmaken van de ander bij vrienden. Pas als een leraar informeert naar de afwezigheid van hun zoon, valt zijn verdwijning op. Is hij weggelopen, ontvoerd misschien? De politie is net zo ongeïnteresseerd in het jongetje als de bekvechtende ouders zelf eerst waren. Een rechercheur analyseert de situatie zoals een verzekeringsagent zou doen bij blikschade. Het zal hem op menselijke niveau worst wezen: als de formulieren maar kloppen die hij invult zodat de bureaucratie hem niets kan verwijten. Je zit als kijker met gebalde vuisten te kijken, die bevroren schreeuw van het jongetje nog op je netvlies.

 

Hulp komt in Loveless uit onverwachte hoek. Een groep vrijwilligers bekommert zich om het verdwenen jongetje en organiseert een grootschalige zoektocht. Nabijgelegen flats, het bos, en vervallen gebouwen worden efficiënt doorzocht. Je hoopt dat tijdens het zoeken het ruziënde echtpaar steun vindt bij elkaar. Maar dat is ijdele hoop. Ze kunnen hun eigen angst en schuldgevoel niet verwerken en duwen die complexe gevoelens bij de ander in de maag. Als er een lijk van een jongetje gevonden wordt en het echtpaar moet checken of dat hun zoon is, raken ze zelfs slaags: de vrouw slaat haar nabije ex-man met haar designertas tegen de betonnen vloer van het mortuarium.

 

Het lijk is niet het jongetje. Het lijk is de liefdeloosheid.

 

Zelfs van de vrijwilligers is niet veel compassie te verwachten. De leider van de vrijwilligers gaat te werk als een commando. Als het jongetje nergens wordt gevonden, stopt het zoeken en gaan de vrijwilligers aan de slag met een nieuwe klus. Er is niet echt verslagenheid te zien bij de zoekers. Er wordt ook geen afscheid genomen van de ouders of ingecheckt wat de falende zoektocht met hen doet. Dat vind ik misschien wel het meest pijnlijke aan de films van de Rus. Daar waar tederheid verlangd wordt, blijft hij uit. Dat gebeurt ook in de film die hij hiervoor maakte, Leviathan.

 

 

 

In Leviathan vecht de arbeider Kolya voor het behoud van zijn huis omdat een corrupte burgemeester op die plek zijn nieuwe huis wil bouwen. Kolya krijgt gelukkig hulp van zijn beste vriend, een gewiekste advocaat uit Moskou. De advocaat weet de burgemeester lik op stuk te geven. Maar dan blijkt dat de advocaat vreemd gaat met Kolya’s vrouw, die nu niet alleen zijn huis verliest, maar ook zijn beste vriend. En of dat niet genoeg is, pleegt zijn vrouw uit schuldgevoel zelfmoord. De vrienden bij wie Kolya troost zoekt, geven hem aan bij de politie omdat ze hem verdenken zijn vrouw vermoord te hebben, uit wraak voor het vreemdgaan. Kolya wordt onterecht berecht en verdwijnt voorgoed achter tralies. Zijn zoon moet naar een weeshuis. In de laatste scene van de film zwiept een klauw van een zware bouwkraan door Kolya’s huis, slaat het aan stukken om plaats te maken voor het nieuwe huis van die klootzak van een burgemeester.

 

We zijn niet zoals vaak gezegd wordt kwetsbare wezens, we zijn eerder gepijnigde wezens. En gepijnigde mensen kunnen niet kwetsbaar zijn.

 

ik tegen de ander

De films van Andrey Zvyagintsev gaan over systemen die ons onderdrukken. Kafkaëske systemen die we zelf gecreëerd hebben om meer vrijheid en rechtvaardigheid mogelijk te maken, maar die zich tegen ons keren en ons onderdrukken. Maar meer nog dan het aloude thema van ‘het individu tegenover het systeem’ gaan Zvyagintsev films naar mijn gevoel over het onvermogen een relatie op te bouwen tussen ‘ik en de ander’.

 

Zvyagintsev laat zien dat we zomaar alles kwijt kunnen raken: een huwelijk, een zoon, een huis, een leven. Dat verlies wordt veroorzaakt omdat we niet in het wezen van ons zijn kunnen of durven af te dalen: in de kwetsbaarheid. Het lijkt alsof de personages in zijn films zo gepijnigd zijn dat ze een schild optrekken om de ongemakkelijkheid waar ze mee te maken hebben maar niet te hoeven voelen. Ze zijn te trots om toe te geven aan hun verdriet of pijn: schaamte zit voortdurend tragisch in de weg om nader tot de ander te komen.

 

Er is zit één prachtige tedere scene in Leviathan die kwetsbaarheid mogelijk maakt. Kolya vraagt zijn zoon zijn stiefmoeder te vergeven voor haar overspel. ‘En jij dan?’ vraagt zijn zoon hem. ‘Ik ga dat ook proberen.’ De pijn en het verdriet zijn op Kolya’s gezicht af te lezen, gelijktijdig met de bereidheid te vergeven. Door die scene heb je aan het einde van de film dan ook het minst medelijden met Kolya, ondanks dat hij dan alles heeft verloren. Anderen zijn weggevlucht (advocaat), hebben zich definitief teruggetrokken (vrouw) of misbruiken kwetsbaarheid om zelf maar niet kwetsbaar te hoeven zijn (de vrienden die hem verraden en de corrupte burgemeester). Kolya zegeviert om zijn getoonde tederheid, ook al is dat achter tralies.

 

 

 

de gepijnigde samenleving

Wat Zvyagintsev naar mijn gevoel in zijn films laat zien is dat we niet meer bij tederheid kunnen. We zijn niet zoals vaak gezegd wordt kwetsbare wezens, we zijn eerder gepijnigde wezens en die kunnen maar moeilijk kwetsbaar zijn.

 

Als je iets heftigs hebt meegemaakt is het logisch dat je gepijnigd bent en je lijf in overlevingsstand staat. Daar kun je niets aan doen – het vraagt een teder persoon je te helpen die pijn te transformeren zodat je niet in overlevingsstand blijft. Maar het lijkt alsof we nu in een gepijnigde samenleving leven. Bij de minste weerstand of kritiek lijkt hetzelfde mechanisme in werking te treden zoals je dat ziet in het eerste stadium van een trauma: er wordt gevochten. Als in Leviathan de bevriende advocaat tegenwicht geeft aan de corrupte burgemeester, slaat die laatste zo hard terug dat de advocaat niets meer durft te beginnen. En het scheidende stel in Loveless vervalt in een dynamiek van wederzijdse vernedering. De liefde die ooit was is vergeten, de ander moet kapot.

 

Dit gepijnigde mechanisme heeft misschien wel iets te maken met de cultuur waarin we leven waarin we in de illusie zijn gaan geloven dat we ons eigen geluk kunnen en moeten maken. Als iemand in de weg staat van ons geluk dan kunnen we dat niet aan en voelt weerstand haast als iets traumatisch. Vanuit de maakbaarheidsgedachte kan dan het idee ontstaan dat je de ander onschadelijk mag maken. Kritiek, weerstand en teleurstelling zijn iets negatiefs en dat moet je bevechten. De relatie tussen ik en de ander wordt er dan al snel een van wraak. Jij valt me aan, dan sla ik nog harder terug, zodat je me niet nog eens kan raken. In een gepijnigde samenleving is de kans groot dat je voortdurend gericht bent op andermans zwakke plekken zodat hij gewroken kan worden als hij met kritiek of weerstand ook maar een beetje te dichtbij komt. Relaties worden strategisch, een levensecht spel van winnen of verliezen. Maar weerstand, kritiek, en de frustrerende gevoelens die daarin meekomen zijn juist noodzakelijk om te kunnen groeien. De wereld is immers niet maakbaar, er zijn voortdurende invloeden die je niet kunt controleren. De wereld hangt deels van toeval aan elkaar. Kritiek en weerstand kunnen me verder openen, leren me andere perspectieven, en ik leer te improviseren. Ik word daardoor juist creatiever en ben veel meer in het moment. De realiteit is niet langer een maakbaar plaatje dat toch al illusie was, maar wordt een doorleefde, creatieve dialoog. En dat is mooi!

 

tederheid is groots

Er is tederheid nodig de dynamiek van pijniging te doorbreken, meer nog dan liefde, denk ik. Bij liefde heb ik al snel het gevoel dat alles licht moet zijn. Liefde is een verhevigde staat, net als geluk: als je verliefd bent licht de wereld anders op. Door de liefde voor één persoon, wordt alles prachtig. Maar zo’n staat is niet vol te houden. Dan branden we op. Tederheid komt om de hoek kijken als die verlichte staat er even niet is, als we even niet gelukkig zijn en de wereld niet suikerroze zoet is. Tederheid bemiddelt tussen de liefde en het alledaagse en weet dat het hart zo zachtmoedig is dat het geraakt kan en mag worden. Dan wordt het mogelijk pijn, woede, angst en teleurstelling te doorvoelen, en kunnen we verdiepen en groeien. Tederheid is in die zin groots: al wat is en leeft mag erin plaatsvinden en is waardevol.

 

 

 

Liefde heeft die verhoogde staat van maakbaarheid: up up up. Alles wordt in liefde suikerroze zoet en hemels licht. Dat is een prachtige staat maar niet altijd vol te houden: dan branden we door.

 

 

Om bij die tederheid te komen is het nodig te transformeren. Zvyagintsev vertaalt dat bijna religieus: in het thema van de verdwijning. Dat gebeurt in Loveless poëtischer dan in LeviathanAan het einde van Loveless zien we de ouders van het verdwenen jongetje met andere partners, zo niet nog ongelukkiger dan ze al waren. Het is een schier tragisch beeld. De enige hoop als kijker is het jongetje wiens lijk nog niet gevonden is. Hij is aan de liefdeloosheid ontsnapt door te verdwijnen. Je kan er als je wilt, een religieuze metafoor in zien: zoals de verdwijning van Jezus uit zijn graf. Een transcendente spong waarin de pijn van de verstilde schreeuw is getransformeerd om herboren te kunnen worden. Misschien eindigt Zvyagintsev zijn Loveless daarom met de wapperende slinger waar het jongetje aan het begin van de film mee speelde. De hoop zit in de transformatie van een gepijnigde wezen naar een mens die zijn eigen kwetsbaarheid en die van de ander erkent, en die met tederheid verzacht, zodat we naast en met elkaar kunnen bestaan.

 

 

 

Deel dit artikel: