BRIEF
14-01-2021
Over waarheid

Hi Henk,

Heb je het lekker daar op de eilanden? Ik ben er al een tijd niet meer geweest maar vond het altijd prachtig.

We hebben het in onze gesprekken steeds over netwerken en hoe daarin twee krachten werkzaam zijn: van 'het systeem' op ons, maar ook de invloed die we zelf als mens zelf kunnen hebben.

Hoe zie je dat als het gaat om digitale netwerken en dan met name op sociale media, die alleen nog maar tonen waar je interesse naar uit gaat, waardoor je uiteindelijke opgesloten raakt in een bubble? Wat een ander denkt of vindt, wordt vervolgens een leugen. Jouw waarheid is de maat en moet desnoods bevochten worden. Waar dat toe kan leiden hebben we onlangs gezien met de bestorming van het Capitol.

Terwijl ik gekluisterd aan CNN de bestorming zat te bekijken moest ik denken aan een HBO serie die ik de afgelopen maand had bekeken. Watchmen, gebasseerd op een comic waar ik vroeger al dol op was. Het speelt zich af in de nabije toekomst waar een stelletje racisten die de Seventh Kavalry wordt genoemd het opneemt tegen justitie en politie. Die dragen maskers omdat leden van de Seventh Kavalry er niet voor terugdeinsen identiteiten te achterhalen en mensen thuis of op hun werk op te zoeken en ze te lynchen. In de serie staan allerlei superhelden op die proberen te bemiddelen, maar ieder van hen heeft ook weer verborgen strategiëen, vaak gericht op persoonlijk gewin. Diegene die zegt de wereld te kunnen redden, pleegt vervolgens ook de grootste misdaad en vaagt vrijwel heel New York weg. De serie is soms lastig te volgen, er ontstaan allerlei werelden naast elkaar die voortdurend met elkaar in conflict raken. Soms is het niet eens meer helder waarover er conflict is, behalve dat er dan weer een superheld opstaat die de boel probeert op te lossen, maar die het uiteindelijk toch weer erger maakt. Het is een sombere serie: wordt de strijd om waarheid niet nog veel heviger als er geen absolute waarheid meer is?

Alles in de serie lijkt te draaien om 'waarheid' en 'leugen', precies zoals nu in de werkelijkheid. Maar wat als de waarheid een leugen wordt?

De afgelopen decennia zijn we erachter gekomen dat er geen absolute waarheid meer bestaat. De door jou zo geliefde filosoof Foucault heeft dat zo prachtig beargumenteerd. Maar zonder waarheid leven, vraagt om een hele andere manier van omgang met elkaar. Zijn we daar wel klaar voor? Waar leren we de gevoeligheden die behoren bij een maatschappij zonder absolute waarheid? En als er geen absolute waarheid meer is, hoe kunnen we dan toch samenleven? Door af te stemmen, te verbinden, met elkaar creëren? Dan moet je wel open willlen staan voor de ander? Hoe doen we dat als polarisatie onder aanvoering van digitalisering alleen maar verder lijkt toe te nemen?

In het late werk komt Foucault met 'waarheidsspreken. Als er geen absolute waarheid meer is, zoals hij zelf heeft beweerd, waarom komt hij dan toch met 'waarheidsspreken'? Of bedoelt hij met waarheidsspreken, met elkaar onderzoeken wat onderliggende dynamieken zijn die vrijheid in de weg staan, en dat je daarom juist bereidheid moet zijn je waarheid overboord te gooien?

Groet,
André

André Platteel is oprichter van Your Lab en auteur van diverse romans.

Hi André,

Eerst de netwerken. Ik denk dat de Netflix-productie The social dilemma een aardige schets van dit dilemma geeft. Allemaal jonge eerste generatie bouwers aan al die applicatie van Facebook en Google die geloofden dat het de mensheid alleen maar zegeningen zou brengen. Een koude kermis, daar kwamen ze van thuis.

Ik wil netwerken niet beperken tot de sociale media. Het gaat ook om analoge, fysieke netwerken. Alle dingen zijn ‘eigenlijk’ netwerken. Iedere wezen is een ecosystemisch knooppunt. Ook al richten we de blik lineair op de stip op de horizon, op weg daarnaar toe moeten we voortdurend aanhaken en teruglussen om onze positie te bepalen. En als we bij de stip zijn aangekomen, blijkt die alweer verder doorgeschoven te zijn.

En dan over post-truth. Dat betekent nu vooral dat mensen eerder iets accepteren dat steunt op hun emoties en op wat ze geloven dan op feiten en argumentatie. Kritiek op wat je zegt, weerleg je niet. Dan zou waarheid nog werken. Kritiek ondergraaf je door deze allereerst belachelijk te maken. Vervolgens is het een kwestie van onrust zaaien om daarbinnen
te kunnen manoeuvreren. Divide et impera, verdeel en heers. Dat hebben we onlangs in actie gezien, met een bestorming van het Capitol tot gevolg.

De ‘postmodernen’ waaronder Foucault zouden de waarheid als objectief gegeven hebben opgeblazen en worden dus aan het politieke kruis genageld. Dat is een misverstand. Foucault laat zien dat weten en macht onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en introduceert het concept waarheidspraktijk. Waarheid is iets wat je doet.

Alleen door circulaire feedbackloops kunnen we leren en ons dus emanciperen, vrijer worden. Netwerk staat dan voor een open relationeel veld dat allerlei aanhakingen toelaat. Die aanhakingen zijn de concrete articulaties van interesse, van tussen zijn. Vandaar dat verbinden, deelnemen en mededelen zo’n belangrijke rol spelen.

Foucaults bevrijdingspraktijken heeft twee facetten: een disciplinerende en emanciperende. Zolang het discours niet geproblematiseerd wordt, werkt het nog disciplinerend door. Zodra men zich tracht te bevrijden – eerste beweging tegen de macht, dus nog in het oude discours – is de stap naar emancipatie gezet. Dat zijn ‘bevrijdingspraktijken’.

Maar om met de disciplinering te breken en nieuwe wegen te ontsluiten is een vrijheidspraktijk nodig. Daar komt het ‘waarheidsspreken’ of ‘alles zeggen’ (parrhesia) in beeld.

De bereidheid een overleefde waarheid overboord te gooien vergt een back up van een nieuw verhaal. Geen Groot Verhalen maar een netwerk – jawel – van verhalen die niet in universele waarheden worden verankerd, maar hun zeggingskracht ontlenen aan de bindende kracht die er voor dit moment vanuit gaat.

Ik heb het zo geregeld dat ik na de sessie bij Your Lab toch langer in Amsterdam kan blijven. Misschien kunnen we iets eten.

We zien wel.

Groet Henk

Henk Oosterling is filsoof en activist en heeft zitting in de Raad van Advies van Your Lab.

NIEUWSBRIEF