Het verlangen naar verbinding

De weg uit een trauma is de weg van de verbinding. En juist dat is lastig bij getraumatiseerde mensen omdat ze die verbinding vaak niet toelaten. Dat geldt overigens niet alleen voor getraumatiseerde mensen, maar lijkt in deze tijd voor velen van ons op te gaan: het onvermogen tot wezenlijke verbinding. Is de samenleving soms getraumatiseerd en heeft dat effect op ons allen?

Het verlangen naar verbinding

Door: André Platteel

 

Als er een nieuwe film uitkomt met Joaquin Phoenix kijk ik daar enorm naar uit. Naar hem kijken is haast een fysieke ervaring. In zijn laatste film You were never really here is dat helemaal het geval. Hij is Joe, een grote kerel met een kleine hamer als wapen waar hij zijn betaalde moordklussen mee afwerkt. Toch zit het werkelijke geweld niet in de gehamerde mensen die Joe levenloos achterlaat. Het geweld begint veel eerder. In flashbacks zie je hoe Joe opgroeit met gewelddadige ouders, en hoe hij daar van weg wil komen door te doen alsof hij er niet is. Als klein ventje sluit hij zich op in een kast. En soms trekt hij een plastic zak over zijn hoofd waarbij hij zichzelf net niet verstikt, een ritueel dat hij als volwassen man herhaalt nadat hij zelf een gewelddadige klus heeft afgerond.

 

De laatste tijd komen er veel films, tv-series, boeken en theaterstukken uit over trauma. Dat heeft zonder twijfel te maken met de toenemende interesse nu steeds meer mensen last lijken te hebben van traumatische verschijnselen: angsten, depressies, burn-out, en steeds vaker ook zonder enig direct aanwijsbare reden. Dat roept vragen op. Wat is trauma nu precies? Heeft trauma te maken met persoonlijke gebeurtenissen, of is de samenleving getraumatiseerd en heeft dat zijn weerslag op ons?

 

 

In de meeste verhalen in populaire cultuur gaat trauma over iets wat ons persoonlijk overkomt. De Oscar winnende film Moonlight, over de impact van opgroeien met een verslaafde ouder, en wat er met je gebeurt als je wordt gepest. Het haast onverdraaglijke Manchester by the sea, over de verlamming van schuldgevoel nadat een stomme dronkenmansactie tot de dood van twee kinderen heeft geleid. En de HBO-serie Quarry, over een gedesillusioneerde oorlogsveteraan die door trauma niet aan het spanningsloze burgerleven kan wennen, daarom opnieuw het geweld opzoekt, en steeds verder vervreemd raakt van zijn vrouw en van de wereld. Een van de bestverkochte boeken van het afgelopen jaar ging eveneens over trauma: hoe de impact van vroeg geweld tot ‘Een klein leven’ leidt. En het theaterstuk dat afgelopen jaar de meest indruk op me maakte was Ibsen Huis van Toneelgroep Amsterdam, dat over een verborgen geheim gaat wat tot getraumatiseerde relaties leidt – en uiteindelijk tot totale ontwrichting van familiebanden.

 

Een trauma, zo laten al die verhalen zien, ontstaat als we ons onmachtig voelen tegenover de realiteit. Als we niet kunnen omgaan met wat ons overkomt. We schieten dan in een overlevingsmechanisme. Eerst in de vechtstand, als we denken de realiteit nog om te kunnen buigen. Dan in een vluchtstand als we denken er nog aan te kunnen ontkomen. En tenslotte in een staat van bevriezing, als de realiteit ons heeft ingehaald en verlammend en verangstigd heeft ingesloten. Een trauma kan ontstaan na een specifieke gebeurtenissen (‘impact trauma’) zoals in genoemde verhalen: het overlijden van een geliefde, seksueel misbruik, een ernstig ongeluk. We kunnen ook getraumatiseerd raken als we ons langdurig onveilig voelen (‘enduring trauma’). Als je zoals in Moonlight gepest wordt, of zoals in You were never really here opgegroeid bent met ruziënde of gewelddadige ouders.

 

Vanuit Your Lab heb ik uitzonderlijke interesse in trauma. Ik ben Your Lab ooit begonnen omdat ik zelf te maken kreeg met verschijnselen die werden toegeschreven aan trauma. En vanuit mijn fascinatie voor cultuurveranderingen ben ik geïnteresseerd in hoe het toch komt dat een steeds groter wordende groep mensen traumatische verschijnselen vertoont zonder ooit (bewust) te maken hebben gehad met een gebeurtenis die je gewoonlijk als traumatisch zou omschrijven.

 

De weg uit het trauma is de weg van de verbinding. En juist dat is lastig bij getraumatiseerde mensen omdat ze die verbinding vaak niet toelaten. Dat geldt overigens niet alleen voor getraumatiseerde mensen, maar lijkt in deze tijd voor velen van ons op te gaan: het onvermogen tot wezenlijke verbinding.

 

In You were never really here worden de effecten van traumatische ervaringen pijnlijk mooi verbeeld. De montage is vanuit Joe’s ervaring: geluiden en beelden uit het verleden verstoren het heden pijnlijk. Soms zijn geluiden zo heftig dat ze onverdraaglijk worden. Anderen keren lijkt elk geluid afwezig – wordt Joe omsloten door een oneindig niets. De vertelstructuur is brokkelig. Beelden uit verschillende ‘werelden’ tuimelen over elkaar heen. Zit ik nu als kijker naar een droom of naar de werkelijkheid te kijken? Is dit een angstbeeld of een herinnering? Wordt dit werkelijk zo gezegd of neemt Joe vanuit de vernauwde blik van trauma de wereld op deze manier waar? En dan is er nog het meisje dat Joe moet redden. Is zij een bestaand figuur, of vertegenwoordigt zij de herovering van onschuld?

 

In de naam van de filmtitel zit misschien wel het grootste drama van trauma verscholen: de onmogelijk in het hier en nu te kunnen zijn, waardoor verbinding maken niet lukt. Joe wil wel contact met de mensen om hem heen (waaronder zijn moeder voor wie hij zorgt) en met de wereld, maar het lukt hem niet. Het verleden houdt hem gevangen. Er is altijd het wantrouwen als bescherming tegen mogelijk nieuwe pijn. De wereld is een vijand. Voortdurend alert zijn, nooit kunnen rusten. De zelfhaat die daaruit voortkomt rijt Joe van binnen uiteen, waarna het geweld wel naar buiten moet kolken. Hij breekt relaties af als ze te dichtbij komen, nieuwe mensen die hij tegenkomt worden in zijn blik slachtoffers uit het verleden. Alles in het heden wordt gekleurd door de gruwelen uit het verleden. Het verleden blijft op repeat.

 

Het meisje dat Joe moet redden is wellicht zijn redding. Zij wordt door hem niet uit de kluwen van haar gijzelaars gered, ze heeft haar belagers zelf weten af te schudden (of was die scene een droombeeld van Joe?). Het lijkt erop dat ze met haar onschuld de enige is die Joe wakker kan schudden. In de laatste scene eten ze samen in een typische Amerikaanse diner. Als het meisje even later terugkomt van een toiletbezoek en hem uit een dodelijke nachtmerrie bevrijd, maken ze plannen om samen op pad te gaan.

 

Het is haast een cliché: het jonge meisje dat de grote man bevrijdt door lief voor hem te zijn, door niet te schrikken van hoe hij eruit ziet en van hoe hij zich gedraagt. De weg uit het trauma is de weg van de verbinding. En juist dat is lastig bij getraumatiseerde mensen omdat ze die verbinding vaak niet toelaten. Dat geldt overigens niet alleen voor getraumatiseerde mensen, maar lijkt in deze tijd voor velen van ons op te gaan: het onvermogen tot wezenlijke verbinding.

 

 

 

De liberale, geïndividualiseerde samenleving heeft ooit ten doel gehad om ons vrijer en autonomer te maken. Maar het lijkt erop dat die ideologie heeft geleid tot een wereldbeeld waarin we de dingen los van elkaar zijn gaan zien. Vrijheid en autonomie zijn we gaan verwarring voor individualiteit. De inherente verbintenis die er natuurlijkerwijze is met anderen en de wereld, zijn we uit het oog verloren. We denken dat het ‘ik’ op zichzelf staat. We hebben de verbindingsdraadjes losgeknipt en wat overblijft in de eenzame, angstige blik van onszelf – ondanks mogelijke roem, succes of status.

 

Als je je niet meer gedragen weet door het grotere geheel kunnen anderen en de wereld zich zomaar tegen je keren. Elke handeling van daaruit wordt strategisch. De natuurlijke verbinding raakt uit het hart. De alerte, angstige blik die daaruit voorkomt behoort niet langer tot de Joe’s van deze wereld. Het is de blik van velen geworden. Een trauma is niet langer een gebeurtenis die ons overkomt. Vanuit de gedachte van gescheidenheid wordt het leven zelf een trauma.

 

De weg terug is die van verbinding. Daar ben ik van overtuigd. Dat heeft tien jaar Your Lab, en dat hebben 5000 deelnemers me geleerd. In Your Lab brengen we mensen met totaal verschillende achtergronden bij elkaar. Juist die diversiteit zorgt voor de herkenning van mens-zijn. Ondanks onze verschillen is het verlangen naar veiligheid en liefde gelijk. De liefdevolle blik van de ander kan ons uit het isolement van het ‘ik’ halen, ons in het grotere veld van verbinding brengen. Een veld van liefde en kracht. De bevrijding die daardoor ontstaat is ongekend. Ik weet niets mooiers, niets krachtigers dan dat. Ik weet geen andere weg dan deze om te komen tot een wereld die compassievol is en (innerlijk) duurzaam.

 

 

 

 

 

Deel dit artikel: