LAB ZINE #2: SUCCES, Artikel: Wat is een succesvol leven?

De oorspronkelijke betekenis van succes is afmaken. Dat kun je ook vertalen als ‘heel maken’. Hoe word je een heel mens?

orange

De maan is ook een zon.

De oorspronkelijke betekenis van succes is afmaken. Dat kun je ook vertalen als ‘heel maken’. Hoe word je een heel mens? De zoektocht hoe dat te doen is van alle tijden. Mensen die ons in hun zoektocht zijn voorgegaan wijzen op een aantal belangrijke stadia: je eerst ontdoen van patronen, dan verstillen of tijdelijk terugtrekken om te kunnen onderzoeken wie je werkelijk bent (autonoom worden), en dan weer vol verwondering en creatieve kracht de wereld in stappen – vrij nu en toch met alles en iedereen verbonden.

 

In onze huidige cultuur lijkt het verlangen vrij te willen zijn groter dan ooit. Dat de vrijheid door welvaart nu ook groter zou zijn dan ooit, lijkt een fabel. We betalen voor die aan ons verkochte vrijheid, met burn-out, onverschilligheid en afnemende tolerantie. We raken door meer geld, bezit en (facebook of instagram)roem niet geheeld, maar verscheurd, allereerst in onszelf: want hoe kan het dat als alles voorhanden is en je niet zou mogen klagen, er toch iets essentieels lijkt te missen?

Maar wat is dan die essentie en waar kan je hem vinden?

 

Door: André Platteel

 

 

‘De maan is ook een zon’, dat was de tekst die op het eerste T-shirt stond dat ik kocht van S., een man die later een vriend van me werd. De letters in het meest simpele font op een standaard shirt, in de binnenkant van de hals de intrigerende naam van het mode-label: ‘Wees Meester en Vormgever van Jezelf’. Ik was in die periode net van Leiden naar Amsterdam verhuisd, liet daar zo’n beetje alles achter wat ik had opgebouwd: vriendin, vrienden, werk. Ik wilde weer opnieuw beginnen. Met alleen een koffer die als handbagage door zou kunnen gaan vertrok ik naar Amsterdam. Om nieuwe vrienden te maken verzon ik een project: een boek waarvoor ik mensen zou moeten interviewen: ontwerpers, schrijvers, kunstenaars. Ik wilde proeven van de avant-garde, weg van wat ik toen kleinburgelijk vond.

 

Eén van de mensen die ik interviewde was S., die naast modeontwerper, ook filosoof was, en ook nog eens goed kon koken. Later ben ik wel eens mensen tegenkomen die van veel een beetje deden, maar zo was het bij S. niet. Hij had een opleiding als kok en viel af en toe in bij goede restaurants waar hij de sterren van de hemel kookte. In zijn vrije tijd studeerde hij filosofie en schreef doorvlochten maar leesbare essays. In het weekend maakte hij kleding, enkele stuks maar, zelf achter de naaimachine voor vesten en truien. Wat hij deed, deed hij volledig. Hij zag zichzelf als een beeldhouwer, hakkend op een steen waaruit hij zichzelf wilde bevrijden. In erkenning van buitenaf leek hij niet erg geïnteresseerd. Onderaan de menukaart van het restaurant dat hij later opende, stond dat hij geen prijs stelde op recensies. De energie om dingen zo kundig te doen, leek helemaal uit hemzelf te komen.

 

Autonoom worden

Ik was na mijn vertrek uit Leiden een behoorlijk deel van mijn leven bezig geweest met anderen, had eigenlijk geen idee meer wie ik zelf was of wat ik wilde. De autonomie die van S. uitging vond ik fantastisch, en aanstekelijk. Naar zo’n vorm van autonomie was ik op zoek. Creëren vanuit jezelf, en dan die creatie met anderen delen. Daarvoor was ik naar Amsterdam gekomen. Ik dook gretig in het thema Wees Meester en Vormgever van Jezelf dat afkomstig is van Nietzsche.

 

Om autonoom te worden zou je volgens de filosoof boven jezelf moeten uitstijgen. Dat proces loopt via drie stadia. In onze samenleving heersen allerlei regels en overtuigingen, en we krijgen er van onze ouders nog eens een fijn setje aan toegevoegd. We zijn als een kameel, worden zwaar beladen waarmee we volgens Nietzsche als een slaaf aan banden worden gelegd. Onderzoek die thema’s, spoort hij aan. Als je dat doet ontkom je er volgens hem niet aan dat je je terug moet trekken, en als een woestijnleeuw zal moeten vechten om je eigen autonomie te (her)ontdekken. Want de sociale druk om je weer in het gareel te krijgen is groot. En je zal ook moeten vechten tegen je eigen angst: voor eenzaamheid en om niet meer bij de groep te mogen horen. Als je die heftige fase doorlopen hebt, stopt het vechten, ben je ontvankelijk als een kind: de rigide overtuigingen hebben plaatsgemaakt voor openheid en verwondering.

 

Je autonomie is herwonnen. Autonomie had voor Nietzsche een spirituele dimensie. Autonomie is jezelf overstijgen, jezelf transformeren voorbij angst. Niet een beetje aan jezelf sleutelen en oppoetsen, maar een totaal ander mens worden. Helemaal verankerd in het hier en nu en daardoor volledig verbonden met het leven zelf. Je wordt uit één stuk: je denken, doen en handelen raken helder op elkaar afgestemd. En je voelt dat je deel uitmaakt van de kosmos – verbonden met alles en iedereen. Dat noemde Nietzsche autonoom. Dat is een hele andere invulling dan die we nu veelal aan het begrip autonomie geven, vervormd tot egoïsme of narcisme.

 

Het kan een vloek zijn als mensen jong succes hebben. Je krijgt niet meer de ruimte jezelf te ontwikkelen.

 

 

Levenskunstenaar

Nietzsche zag filosofie als een levenskunst. Net als mijn vriend S. Spelen, experimenteren. Om jezelf te kunnen transformeren. Maar nemen we nog wel de tijd om te spelen en te experimenteren? Toen ik voor hetzelfde boek als waarvoor ik S. interviewde op pad ging, kwam ik in Japan in contact met een kunstenaar. Hij was al in de zeventig en vijftig jaar daarvan aan het schilderen, elke dag. Net pas had hij zijn eerste interview in een toonaangevend magazine gehad. ‘Ik ben zo dankbaar dat ze me met rust hebben gelaten,’ zei hij. ‘Ik heb tijd gehad om dingen uit te pluizen. Kon mezelf steeds opnieuw uitvinden. Het kan een vloek zijn als mensen jong succes hebben. Het gevaar is dat je blijft steken in je eerste probeersels, dat je jezelf niet meer kunt ontwikkelen, bang om het momentum van je succes te verliezen.’

 

 

Er was toen niet zoals nu Facebook en Instagram. We zijn nu niet meer afhankelijk van media, we zijn zelf medium geworden. Het tussen (medium) is eruit. Alles is direct. Experimenteren is retro geworden. We anticiperen vanaf het begin al op succes door de pose en de bijhorende life-style op sociale media na te bootsen. De sensatie van die pose zijn we gaan verwarren met succes. We hebben vaak nog helemaal niets afgerond of uitgedacht, we zijn eigenlijk nog niet eens goed begonnen.

 

In het najagen van erkenning buiten onszelf, worden we kwetsbaar. We zijn namelijk afhankelijk van de grillen van de ander. We vergelijken onszelf voortdurend. Wat we over onszelf denken en dus wat we voelen, wordt op zo’n manier voortdurend afhankelijk van de mogelijk geveinsde pose van de ander. Als we op deze manier ‘succes’ najagen, laten we wie we werkelijk zijn eenzaam achter. We zijn van onszelf weggehold. Daarom kan die strategie nooit echt tot een succesvol leven leiden. Onder ons verlangen naar succes ligt namelijk een dieper verlangen: dat we gezien worden, dat we het gevoel hebben dat we er toe doen. Maar wie of wat wordt gezien als we leven in schone schijn? En kunnen we verwachten van anderen dat ze echt zien wie we zijn, voordat we onszelf goed bekeken hebben?

 

Toen ik op reis ging om voor mijn boek interviews af te nemen, kreeg ik een cadeautje van mijn vriend S. mee: Brieven aan een jonge dichter, van Rilke. Het boekje is dun en prachtig. Ik heb het nog steeds en sla het iedere maand zeker nog eens open. Op een van de eerste pagina’s schrijft de dichter Rilke aan de jonge man die ook dichter wil worden en hem om advies vraagt: “U vraagt of u verzen goed zijn. U vraagt dat aan mij. U hebt dat eerder aan anderen gevraagd. U hebt ze opgestuurd naar tijdschriften. U vergelijkt ze met andere gedichten en u maakt zich ongerust als bepaalde redacties u dichtpogingen afwijzen. Ik verzoek u bij deze daar helemaal van af te zien. U richt uw blik op de buitenwereld, en dat zou u vooral niet moeten doen. Niemand kan u raad geven en helpen, niemand. Er is maar één enkel middel. Voel uzelf aan de tand.”

 

 

Willen moet je ook maar kunnen

Jezelf aan de tand voelen. Jezelf uithakken uit steen. Van kameel, leeuw tot kind worden. Met als doel te worden wie jezelf bent. Maar wie ben ik dan? Als je je angsten en onderdrukte verlangens onderzocht hebt, ontdek je dat wie je bent niet vaststaat. Dat de identiteit die anderen en jijzelf op je geplakt hebben, niets anders was dan een verzameling strategieën om met die angsten en onderdrukte verlangens om te gaan. Als je daarvan loskomt, kom je in contact met het leven zelf. Dat leven is niet gestold, het verandert ieder moment. Wie je bent staat dus niet vast, maar kun je iedere keer opnieuw vormgeven.

Dat is levenskunst.

 

Maar zoals dat met iedere kunstvorm gaat, moet je wel leren hoe dat moet. Jezelf terugtrekken is simpelweg niet genoeg. Nietzsche ging ervanuit dat we het proces van ‘jezelf vormgeven’ met de juiste aandacht zelf zouden kunnen doen. Het is een boodschap die je in iets andere vorm in spirituele boeken en op spirituele bijeenkomsten kunt horen: laat alles los en je ontdekt je ware essentie. Die boodschap past als de schoen van Assepoester in de huidige instant-economy waarin alles wat we willen direct geleverd wordt: eten, seks, vakanties, geluk, you name it. Het ironische is, dat het meest belangrijke, jezelf willen zijn, niet instant komt.

 

Wie je werkelijk bent is natuurlijk nu al wel aanwezig, maar het intunen daarop wordt verstoord door frequenties die soms al decennia lang ruis uitzenden.

 

Je kunt van alles willen, maar als je je patronen niet helder hebt, bestaat de kans dat dingen gewoon niet lukken. Dat is tragisch. Dat is frustrerend.

 

Ruis afkomstig van trauma of van een overweldigende ervaring (waar niemand van gevrijwaard blijft) kunnen zo’n impact hebben gehad op ons zenuwstelsel dat we onbewust in een overlevingsstand zijn geraakt. En alhoewel die ervaring nu allang voorbij kan zijn, en we niet meer in die overlevingsstand hoeven te zitten, blijft ons zenuwstelsel wel diezelfde signalen uitzenden. Dan kun je van alles willen, maar lukt het gewoon niet. Dat is tragisch. Dat is frustrerend. Om die signalen uit te zetten moeten we het zenuwstelsel ontladen. Dat proces is haast onmogelijk zelf te doen, daar heb je de reflectie en dialoog van anderen bij nodig. En een woestijn – dat had Nietzsche dan wel weer heel goed gezien –, een woestijn van rust en ruimte, waar een diepe verstilling heerst en niets veroordeeld wordt.

 

Nietzsche gaf toe dat het proces dat hij zag als de weg naar een succesvol leven, voor vrijwel niemand is weggelegd. Dat het teveel vraagt. Met de inzichten van nu, en met de juiste begeleiding is dat anders. Nu kan iedereen levenskunstenaar worden: van binnenuit en in contact met je ware essentie jezelf vormgeven. Wat het vraagt is de moed jezelf te willen worden en de bereidheid dat proces zonder vergelijk met wie of wat dan ook aan te gaan. Zo maak je jezelf heel – uit één stuk. Dat proces leidt niet tot een succesvol leven – dat proces is het succesvolle leven.

 

Deel dit artikel: